اصطلاحات تغذیه و انواع غذا در طب سنتی ایران

لطیف:

غذایی است که مواد زائد آن کم بوده، وقتی بدن روی آن اثر می‌کند، به سرعت هضم شده و مورد استفاده اندام‌ها قرار گرفته و قوه مدبره بدن به سرعت آن را آماده مصرف می‌کند.

کثیف (غلیظ):

از ریشه تکاثف و به معنی درهم فشرده بودن است و قوه مدبره (به گفته افلاطون قوه‌ای است که آنچه صلاح و لایق بدن است از آن به ظهور می‌رسد.) برای استفاده از این غذاها باید زحمت زیادی بکشد تا آن را آماده مصرف در اندام‌ها نماید و مواد زائد آن‌ها هم زیاد است.

معتدل:

از نظر هضم و جذب نسبت به لطیف و کثیف حالت بینابینی دارد.

صالح الکیموس:

در اثر هضم این دسته از غذاها، خون طبیعی به وجود می‌آید و هر ۴ خلط به قدر احتیاج و متناسب با هم تولید می‌شوند مانند آبگوشت.

فاسد الکیموس  یا ردی الکیموس:

غذاهایی که اخلاط غیر متعادل از آن‌ها حاصل می‌شود و در صورتی که مقادیر زیاد و مکرر از آن‌ها استفاده شود باعث ایجاد بیماری می‌گردند.

کثیرالغذا:

غذایی که مقدار زیادی خلط ایجاد می‌کند و در صورت هضم، انرژی زیادی تولید کرده و بدن مدت قابل توجهی از مصرف غذای مجدد بی‌نیاز می‌شود.

قلیل الغذا:

غذایی که انرژی کمتری دارد و فقط شکم پُرکن است.

متوسط الغذا:

مابین کثیرالغذا و قلیل الغذا می‌باشد.

 

ردیف نوع غذا مثال
۱ لطیف، صالح الکیموس، کثیرالغذا زرده تخم مرغ نیم برشت(عسلی)، گوشت پرندگان مثل کبک
۲ لطیف، صالح الکیموس، قلیل الغذا انار، سیب، کاهو
۳ لطیف، صالح الکیموس، متوسط الغذا نان گندم خوب
۴ کثیف، صالح الکیموس، کثیر الغذا تخم مرغ نیمرو، گوشت بره و گوسفند
۵ کثیف، صالح الکیموس، قلیل الغذا پنیرتازه
۶ کثیف، صالح الکیموس، متوسط الغذا گوشت گوساله
۷ معتدل، صالح الکیموس، کثیرالغذا گوشت بره یکساله
۸ معتدل، صالح الکیموس، قلیل الغذا شلغم
۹ معتدل، صالح الکیموس، متوسط الغذا گوشت بچه شتر
۱۰ لطیف، فاسد الکیموس، کثیرالغذا جگر سفید، بچه کبوتر
۱۱ لطیف، فاسد الکیموس، قلیل الغذا ترب، پیاز و هر چیز تند و تیز
۱۲ لطیف، فاسد الکیموس، متوسط الغذا نان تخمیر نشده و بد پخته شده(فطیر)
۱۳ کثیف، فاسد الکیموس، کثیرالغذا گوشت گاو، سوسیس، کالباس
۱۴ کثیف، فاسدالکیموس، قلیل الغذا گوشت مانده، بادمجان
۱۵ کثیف، فاسدالکیموس، متوسط الغذا اقسام کلم
۱۶ معتدل، فاسدالکیموس، کثیر الغذا کلم رومی(کلم قمری)
۱۷ معتدل، فاسدالکیموس، قلیل الغذا زردک (هویج ایرانی)
۱۸ معتدل، فاسدالکیموس، متوسط الغذا ماهی خشک کرده و دودی

 

کاربرد مطالب مربوط به جدول غذا در زندگی چیست؟

  • غذاهای لطیف و با هضم سریع بیشتر برای افرادی توصیه می‌شود که به علت بیماری، هضم قوی ندارند و یا به تازگی از بستر بیماری برخواسته اند. نمونه‌هایی از این غذاها عبارتند از: زرده تخم‌مرغ عسلی، جوجه کباب، شوربای مرغ با نان گندم خوب پخته شده، زیرباج مرغ.
  • غذاهای دیرهضم برای کسانی که فعالیت‌های بدنی سنگین انجام می‌دهند مثل ورزشکاران و کشاورزان مناسب است. چون این افراد اگر غذای لطیف استفاده کنند، زود تحلیل می‌روند و باید از انرژی درونی بدن خود استفاده کنند. نمونه‌هایی از این غذاها عبارتند از: تخم‌مرغ آب پز یا نیمرو، هلیم، گوشت‌های پرچربی، حلواهایی که با روغن و آرد و نشاسته و عسل یا شکر تهیه شده باشد.
  • گاهی وقت‌ها باید غذا را از نظر کیفیت کاهش داد یعنی از مواد غذایی استفاده کرد که علی رغم کمیت و حجم زیاد، کیفیت و خواص مواد غذایی کمی‌ دارند و به عبارت دیگر قلیل الغذا هستند مانند کاهو و شلغم. این روش برای افرادی استفاده می‌شود که اشتهای بسیار بالا و هضم قوی دارند و نمی‌توانند کم غذا خوردن را تحمل کنند ولی از طرفی اخلاط و مواد نامناسب در بدن آن‌ها زیاد است و به قول بوعلی سینا عروق ایشان مملو از اخلاط خام است. در این افراد باید با دادن مقدار زیاد غذا با کیفیت کم، دستگاه گوارش را فریب داد و سرگرم کرد تا خیال کند که غذای زیادی مصرف شده ولی درعمل مواد زیادی وارد عروق نشود و به مواد نامناسب قبلی اضافه نشود و بدین ترتیب به بدن فرصت دا دکه اخلاط نامناسب را آماده دفع کند.

یکی از مثال‌های این قانون، درمان افراد مبتلا به چاقی بیمارگونه است. در این بیماران اکثر رژیم‌های غذایی طوری طراحی می‌شوند که مقدار زیادی ماده حجیم دارند که عموماً از مواد غیر مغذی تشکیل شده‌اند. این مواد حجیم سبب اتساع معده شده و تا حدی گرسنگی را کاهش می‌دهند.

  • اما گاهی لازم می‌شود که غذا از لحاظ کمیت کم باشد ولی کیفیت بالایی داشته باشد و به عبارت دیگر کثیرالغذا باشد مثل زرده تخم مرغ نیم پز، آب گوشت گردن بره یا بزغاله، حریره بادام. این روش در افرادی استفاده می‌شود که توانایی غذا خوردن به مقدار زیاد ندارند ولی بدن ایشان نیازمند تقویت با غذاست.
  • غذاهای صالح الکیموس نیز در تقویت قوای بدن نقش دارند مانند نخودآب با گوشت بره یا جوجه مرغ و مغز بادام (به خصوص با ادویه جات خوشبو مثل زیره و هل).

حال اگر بخواهید تطبیقی بین انواع غذاها از دیدگاه طب سنتی و علم تغذیه داشته باشید می‌توانید نیم نگاهی به جدول زیر بیاندازید که میزان کالری را در هر ۱۰۰ گرم ماده غذایی نشان می‌دهد.

دسته قلیل الغذا دسته متوسط الغذا دسته کثیرالغذا
مواد غذایی میزان کالری مواد غذایی میزان کالری مواد غذایی میزان کالری
انار ۶۸/۱۸ نان گندم ۲۶۰ کبک ۱۸۸/۲
پیاز ۳۸ ماهی خشک ۱۷۶/۴۷ زرده تخم مرغ ۳۴۳/۵
پنیر تازه ۲۶۴/۱ کلم رومی ۲۳/۳۳ شش حیوان ۱۱۲/۹
ترب ۱۷ گوشت گوساله ۲۰۳ کلم قمری ۲۲/۵۸
زردک ۸۰/۷۷ گوشت شتر ۸۶ گوشت اسب ۱۷۵
سیب ۴۸/۲۳     گوشت گاو ۳۴۹/۴
شلغم ۳۹/۱     بره ۲۳۸
کاهو ۱۸     کباب ۳۲۱/۲
گوشت قدیم ۶۹۲/۸۶     گوشت مرغابی ۲۰۱/۴
بادمجان ۳۰/۰۴     کبوتر بچه ۲۲۰
معدل کالری ۱۲۹/۱۶ معدل کالری ۱۴۹/۷۶ معدل کالری ۲۱۷/۵۶

 

همانطور که در جدول بالا مشاهده کردید میانگین کالری غذاهای دسته کثیرالغذا از بقیه بالاتر و حدود ۲۱۷/۵۶ کیلوکالری است در حالی که دسته متوسط الغذا میانگین ۱۴۹/۷۹ کیلوکالری و دسته قلیل الغذا ۱۲۹/۶۱۹ کیلوکالری در رده‌های بعدی از نظر میزان کالری قرار میگیرند.

در واقع در طب سنتی آن چیزی دارای ارزش غذایی بیشتر است که بتواند جایگزین مواد از دست رفته بدن (طی سوخت و ساز دائمی ‌بافت‌ها) گردد. لذا مواد غذایی که این قابلیت را ندارند ولو اینکه کالری بالایی داشته باشند قلیل الغذا محسوب می‌شوند.

درجات قوای ادویه

اگر ماده‌ای وارد بدن یک فرد معتدل شود، با تکرار مصرف و افزایش مقدار آن روی مزاج اصلی فرد اثر نگذارد و ارواح و قوا و اخلاط وی را تغییر ندهد دوای معتدل است. اما ادویه غیر معتدل چند نوع است:

درجه اول:

مقدار کم دارو باعث غلبه بر کیفیت بدن نمی‌شود اما استفاده مکرر و مقدار زیاد آن باعث تغییر کیفیت بدن می‌شود هر چند نمی‌تواند افعال بدن را ناقص یا مختل کند.

این دسته از داروها اگر با مقادیر معمولی و روزمره استفاده شوند مزاج انسان را تغییر خیلی جزئی می‌دهند که قابل اندازه‌گیری نیست ولی اگر به مقدار زیاد و مکرر استفاده شوند تغییرات جزئی در مزاج حاصل می‌شود که می‌توان علائم آن را در نبض و ادرار و رنگ چهره دید. پس داروی درجه اول برای شروع کاردرمانی در بیماری‌های ساده داروی مناسبی است مانند بنفشه که رطوبت بخشی خوبی است.

درجه دوم:

مقدار کم هم باعث غلبه بر کیفیت بدن می‌شود اما استفاده مکرر و مقدار زیاد آن باعث ضرر و فساد بدن نخواهد شد.

در این جا برعکس درجه اول، مقدار کمی‌ از دارو هم علامت می‌دهد و می‌توان تأثیرات آن را روی مزاج دید و اگر بیش از اندازه خورده شود، علائم قابل توجه و تغییرات حاصل می‌شود، منتهی این تغییرات موجب فساد عضو نخواهد شد مانند زرشک که سردی آن در درجه ۲ است و یک قاشق هم که استفاده شود عملکردش دیده می‌شود یا آویشن در درجه دوم گرمی‌ است.

درجه سوم:

مقدار زیاد آن باعث آسیب و اختلال در بدن خواهد شد ولی مهلک و کشنده نیست.

یعنی افعال را دچار اختلال واضح می‌کند ولی مرگ آفرین نیست که کل ارواح و قوا را فانی کند و بتواند حیات را از بین ببرد. این داروها بسیار قوی هستند و استفاده از این‌ها باید با دقت زیاد همراه باشد. این داروها می‌تواند یک فعل را مختل کنند مثلاً حرکت عضلانی را مختل کرده یا حرکت دستگاه گوارش را خیلی زیاد یا کم کنند ولی موجب مرگ و میر نمی‌شوند مگر اینکه با مقادیر خیلی زیاد مصرف شوند، مانند زنجبیل و زنیان که داروی درجه ۳ و بسیار مؤثر هستند.

درجه چهارم:

ضرر بسیار به بدن رسانده و باعث هلاکت می‌شود.

داروهای این دسته اگر درست مصرف نشوند می‌توانند باعث هلاکت شوند و اگر درست استفاده شوند داروهای بسیار قوی هستند. داروهای درجه ۳ و ۴ به تنهایی مصرف نمی‌شوند و نیاز به مصلحات دارند تا اثر سوئی روی یک عضو نگذارند.

منبع:

تغذیه در طب ایرانی اسلامی

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *