بیاشتهایی عصبی (آنورکسیا) اختلال روانی شایعی است که با ترس شدید از افزایش وزن و تصویر تحریفشده از بدن و امتناع از حفظ وزن سلامت مشخص میشود. اگر با بیماری مذکور دستوپنجه نرم میکنید، باید بدانید که این فقط بیاشتهایی ساده نیست؛ بلکه بیماری پیچیدهای است که به تشخیص دقیق و درمان چندوجهی نیاز دارد.
کاهش وزن شدید ناشی از آنورکسیا ممکن است عواقب خطرناکی برای سلامت جسمی بهدنبال داشته باشد؛ ازجمله آسیب به قلب و استخوانها و سیستمهای حیاتی بدن. در این مطلب، هرآنچه باید درباره بیاشتهایی عصبی بدانید، برایتان توضیح دادهایم؛ پس تا پایان با ما همراه باشید.
درمان دارویی بیاشتهایی عصبی (آنورکسیا نروزا)
بیاشتهایی عصبی یا آنورکسیا نروزا اختلال روانی پیچیده با بیشترین میزان مرگومیر در میان تمامی اختلالهای روانپزشکی است. درمان این اختلال نیازمند رویکرد چندرشتهای جامع است که شامل بازتوانی تغذیهای و روان درمانی تخصصی مانند درمان شناختیرفتاری متمرکز بر خانواده (FBT) یا درمان شناختیرفتاری بهبودیافته (CBT-E) و در برخی مواقع دارودرمانی میشود. برخلاف برخی از اختلالهای روانی، سازمانهای معتبری مانند FDA آمریکا یا EMA اروپا داروی خاصی را برای درمان اولیه آنورکسیا تأیید نکردهاند. بااینحال، داروها اغلب بهعنوان درمان کمکی و برای مدیریت علائم یا عوارض خاص این اختلال تجویز میشوند.
جایگاه دارودرمانی در گایدلاینهای بینالمللی
براساس راهنمای عملی انجمن روانپزشکی آمریکا (APA) و دیگر مراجع معتبر، دارودرمانی بهتنهایی برای معالجه آنورکسیا کافی نیست و اثربخشی آن در فاز حاد کموزنی اغلب محدود است. اثربخشی داروها ممکن است پس از بهبود نسبی وضعیت تغذیهای و وزنگیری که معمولاً رسیدن به حداقل ۸۵ تا ۹۰ درصد وزن ایدهآل بدن است، افزایش یابد.
ردههای دارویی مورد استفاده
ردههای داروهایی استفادهشده برای درمان بیاشتهایی عصبی از این قرار است:
۱. داروهای ضدافسردگی: مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs)
برخی از این داروها فلوکستین (Fluoxetine) و سرترالین (Sertraline) و فلووکسامین (Fluvoxamine) هستند. مطالعات سیستماتیک نشان میدهند که SSRIs در فاز حاد کموزنی آنورکسیا برای کاهش علائم هستهای اختلال همچون ترس از افزایش وزن و اختلال در تصویر بدن چندان اثربخش نیستند. باوجوداین پساز بازتوانی وزن و تغذیه، ممکن است در پیشگیری از عود و درمان علائم مانند افسردگی اساسی و اختلال وسواس فکریعملی (OCD) و اضطراب اجتماعی مفید باشند.
۲. داروهای آنتیسایکوتیک نسل دوم (آتیپیکال)
نمونه اصلی این داروها اولانزاپین (Olanzapine) است. اگرچه این دارو برای افزایش وزن در آنورکسیا تأییدیه رسمی ندارد، مطالعهها نشان دادهاند که اولانزاپین میتواند میزان افزایش وزن را بهویژه در مراحل اولیه درمان تسهیل و به کاهش افکار وسواسی و تحریفشده درباره غذا و وزن و بدن کمک کند و سطح آشفتگی و بیقراری روانیحرکتی را کاهش دهد. ذکر این نکته ضروری است که در استفاده از داروهای اینچنینی، پایش عوارض جانبی ازجمله آمنوره، هیپرلیپیدمی، هایپرگلیسمی، افزایش وزن سریع و سندرم متابولیک حیاتی است.
۳. داروهای کمکی و مدیریت علائم خاص
در برخی مواقع، استفاده از بنزودیازپینها مانند لورازپام با دوز پایین و دوره کوتاه، تنها برای کاهش اضطراب شدید و تحملناپذیر در جلسههای تغذیهدرمانی ممکن است در دستورکار قرار گیرد. این امر بهدلیل خطر وابستگی و تداخل با فرایند شناختی درمان، باید با احتیاط فراوان و فقط در شرایط خاص انجام شود.
4. درمان کمبودهای تغذیهای و عوارض جسمی
با توجه به وضعیت بالینی بیمار، پزشک ممکن است مکملهای غذایی مانند فسفر، پتاسیم، ویتامینها و داروهای محافظتکننده گوارشی یا محرکهای اشتها همچون سیپروهپتادین را در نظر بگیرد.
5. داروهای در حال تحقیق
داروهای محرک ترشح هورمون اشتها یا داروهای جدیدتر مانند D سیکلوسرین که ممکن است به فرایند یادگیری در مواجههدرمانی (Exposure Therapy) کمک کنند، درحال مطالعه هستند.
نکتههای مهم برای تجویز و پایش دارودرمانی
در تجویز و پایش دارودرمانی برای معالجه بیاشتهایی عصبی، نکتههای زیر در نظر گرفته میشوند:
- اولویت با درمان غیردارویی: رواندرمانی تخصصی (FBT/CBT-E) و بازتوانی تغذیهای خط اول درمان هستند.
- تجویز هدفمند: داروها برای هدفهای خاص همچون تسهیل افزایش وزن اولیه با اولانزاپین یا پیشگیری از عود با فلوکستین و نه بهعنوان درمان سرپایی تجویز میشوند.
- مدیریت انتظارات: باید به بیمار و خانوادهاش توضیح داده شود که دارو قرار نیست میل به غذا ایجاد کند؛ بلکه ممکن است موانع روانی غذاخوردن را از میان بردارد.
- پایش دقیق: پایش منظم وزن و شاخصهای متابولیک نظیر قند و چربی و وضعیت الکترولیتها و ECG، بهویژه درصورت سوءتغذیه شدید، ضروری است.
- طول درمان: مدتزمان درمان دارویی براساس پاسخ بیمار و برنامه کلی درمان تعیین میشود و قطع ناگهانی آن ممکن است خطر عود را افزایش دهد.
مکملها و داروهای گیاهی اشتهاآور: یک راهکار کمکی، نه درمان اصلی
برخی مکملها یا داروهای اشتها آور ممکن است بهعنوان بخش کمکی و زیرنظر پزشک معالج یا داروساز برای تحریک اشتها در کانون توجه قرار گیرند. این محصولات بههیچوجه جایگزین درمان روانپزشکی نیستند و با رویکردهای متفاوتی سعی میکنند به افزایش وزن کمک کنند؛ از جمله تحریک اشتها، بهبود هضم و جذب، تأمین کالری و ریزمغذیهای متراکم و تقویت عمومی بدن.
در ادامه مطلب، با تعدادی از مکملها و داروهای گیاهی اشتهاآور برای درمان بیاشتهایی عصبی آشنا میشوید.
دسته ۱: محرکهای اشتها و بهبوددهندههای طبیعی گوارش
این محصولات عمدتاً با استفاده از گیاهان دارویی سنتی، اشتها را تحریک و سوءهاضمه و حالت تهوع را رفع میکنند. سازوکار اصلی محرکهای اشتها بهبود عملکرد دستگاه گوارش است.
دسته ۲: ترکیبات گیاهی-مغذی
این محصولات هم از گیاهان دارویی و هم از ویتامینها و مواد معدنی یا ترکیبات مغذی خاص بهره میبرند. سازوکار ترکیبات گیاهیمغذی دوگانه است: هم تحریک اشتها و هم تأمین بخشی از نیازهای بدن.
دسته ۳: تأمینکنندههای کالری و انرژی
این محصولات با تأمین کالری، چربی، پروتئین و کربوهیدرات مورد نیاز مستقیماً به افزایش وزن ازطریق مازاد کالری کمک میکنند. تأمینکنندههای کالری و انرژی برای افرادیمناسبترند که اشتهای عادی دارند؛ اما نمیتوانند حجم زیادی غذا بخورند؛ مانند لاغران اکتومورف یا ورزشکاران.
راهنمای انتخاب مکملها و داروهای گیاهی اشتهاآور برای بیاشتهایی عصبی
1. اگر مشکل اصلی شما بیاشتهایی است:
-
- برای موارد ساده و عصبی: شربت اشتها آور باریج
- برای موارد همراه با نفخ و گوارش ضعیف: شیکوریدین
- برای بیاشتهایی مقاوم یا عمومی: اگر از نظر بودجه در مضیقه نیستید، خرید شربت پدیابست را توصیه میکنیم. اگر بهدنبال گزینه اقتصادی هستید، پیشنهاد ما به شما پودر جنرال تونیک دینه است.
2. اگر مشکل اصلی سوءتغذیه یا ضعف عمومی است:
-
- جنرال تونیک دینه را توصیه میکنیم که گزینهای اقتصادی است. همچنین، مخمر آبجو بایوکلینیک که متمرکز بر ویتامین B است، گزینه مناسبی است.
3. اگر اشتهای نسبی دارید و دچار کمبود کالری هستید و نمیتوانید وزن اضافه کنید:
-
- چنانچه بهدنبال افزایش حجم و توده باشید، پیشنهاد ما به شما گین آپ بزرگسالان است که گزینه جدید و مؤثری محسوب میشود.
- چنانچه بهدنبال روش سنتیتر باشید، توصیه میکنیم که پودر مسمن را تهیه کنید؛ البته برای قند و فشار خون باید آن را با احتیاط مصرف کنید.
هشدارهای مهم
در مصرف مکملها و داروهای گیاهی اشتهاآور در جهت رفع بیاشتهایی عصبی توصیه میکنیم که این هشدارهای مهم را مدنظر قرار دهید:
- اگر دچار بیماری زمینهای نظیر دیابت، فشار خون، مشکلات کبدی و کلیوی هستید یا داروی دیگری مصرف میکنید، قبلاز مصرف هریک از محصولات یادشده، با پزشک معالج خود یا داروساز مشورت کنید.
- مصرف همزمان این مکملها با داروهای تجویزی روانپزشکی ممکن است تداخل داشته باشد. ازاینرو پیشاز مصرف، حتماً با پزشک معالج یا داروساز خود مشورت کنید.
- کیفیت و اثرگذاری محصولات گیاهی ممکن است بسیار متنوع باشد.
- بیاشتهایی عصبی ریشه روانی دارد؛ بنابراین، مکملهای یادشده صرفاً ممکن است به بخش فیزیکی اشتها کمک کنند؛ اما ترس از غذاخوردن را درمان نمیکنند.
جمعبندی
بیاشتهایی عصبی اختلال پیچیده و بالقوه کشندهای است که درمان آن به صبر و پشتکار و تیم درمانی متشکل از روانپزشک و رواندرمانگر یا متخصص در اختلالهای خوردن و متخصص تغذیه نیاز دارد. اگر به این اختلال دچار هستید، در قدم نخست به روانپزشک یا متخصص اختلالهای خوردن مراجعه کنید. رواندرمانی مانند درمان شناختیرفتاری (CBT) سنگِبنای درمان است و درصورت نیاز، دارودرمانی مکمل این روند خواهد بود. توصیه میکنیم که زیرنظر متخصص تغذیه بهتدریج و بهطور ایمن به وزن عادی بازگردید. ناگفته نماند که مصرف خودسرانه داروهای شیمیایی یا گیاهی ممکن است تعادل شیمیایی بدن و ذهن را برهم بزند و روند درمان را دشوارتر کند. فراموش نکنید که خانوادهدرمانی و گروههای حمایتی نیز نقش مهمی در بهبودی ایفا میکنند.
انتخاب دارو، زمان شروع، دوز و مدت مصرف باید براساس ارزیابی دقیق فردی، شدت علائم، وجود اختلالها و با درنظرگرفتن دقیق موازنه بین سود و زیان احتمالی باشد. خوددرمانی یا تغییر دوز بدون نظر پزشک و انتخاب دارو بدون نظارت متخصص، بهدلیل شرایط آسیبپذیر متابولیک و روانی این بیماران ممکن است بسیار خطرناک باشد و وضعیت را تشدید کند.
سؤالات متداول
خیر، طبق دستورالعملهای بینالمللی، دارودرمانی بهتنهایی برای معالجه کافی نیست. سنگِبنای درمان رواندرمانی تخصصی مانند CBT-E و بازتوانی تغذیهای است. داروها معمولاً بهعنوان درمان کمکی برای مدیریت علائم اضطرابی یا تسهیل وزنگیری تجویز میشوند.
اگرچه داروی اختصاصی تأییدشده FDA برای این کار وجود ندارد، مطالعهها نشان دادهاند که داروهای آنتیسایکوتیک نسل دوم مانند اولانزاپین میتوانند در مراحل اولیه، میزان افزایش وزن را تسهیل کنند و افکار وسواسی درباره غذا را کاهش دهند.
این داروها مانند فلوکستین در فاز حاد که بیمار بهشدت کموزن است، اثربخشی کمی دارند. استفاده از داروهای ضدافسردگی معمولاً پساز بهبود نسبی وضعیت تغذیه و رسیدن به ۸۵ تا ۹۰ درصد وزن ایدئال، برای پیشگیری از عود و درمان افسردگی یا وسواس همراه توصیه میشود.
بههیچوجه! مکملهای گیاهی همچون شربت باریج یا قرص شیکوریدین صرفاً به بخش فیزیکی اشتها و بهبود هضم کمک میکنند؛ اما ترس از غذاخوردن را درمان نمیکنند که ریشه روانی دارد. این محصولات باید فقط بهعنوان راهکار کمکی زیرنظر پزشک مصرف شوند.
این اختلال بیشترین میزان مرگومیر را در میان بیماریهای روانپزشکی دارد. کاهش وزن شدید میتواند به آسیبهای جدی به قلب، استخوانها نظیر پوکی استخوان، سیستم گوارش و برهمخوردن تعادل الکترولیتهای حیاتی بدن منجر شود. آیا بیاشتهایی عصبی فقط با دارو درمان میشود؟
بهترین دارو برای افزایش وزن در بیماران آنورکسیا چیست؟
چه زمانی میتوان از داروهای ضدافسردگی (SSRIs) استفاده کرد؟
آیا مکملهای گیاهی اشتهاآور میتوانند جایگزین درمان اصلی شوند؟
عوارض خطرناک بیاشتهایی عصبی برای بدن چیست؟
منابع انگلیسی مقاله:
- Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders, 4th Ed. American Psychiatric Association.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE) Guidelines: Eating disorders: recognition and treatment.
- Sysko, R., & Sha, N. (2020). Pharmacotherapy for Adolescents and Adults with Anorexia Nervosa. Current Treatment Options in Psychiatry.
- Attia, E., et al. (2019). Olanzapine versus placebo in adult outpatients with anorexia nervosa: A randomized clinical trial. American Journal of Psychiatry
